Mergen Demo Bilim & Uzay 19/60
İçeriğe geç
Bu gece gökyüzünde: Leonid meteor yağmuru 17–18 Kasım'da zirvede — Gözlem rehberi
Balıktan karaya geçişin yeni tanığı: Grönland'da bulunan Devoniyen fosili şaşırttı
BiyolojiEvrim ve Arkeoloji

Balıktan karaya geçişin yeni tanığı: Grönland’da bulunan Devoniyen fosili şaşırttı

Uluslararası bir ekibin tanımladığı yaklaşık 370 milyon yıllık fosil, hem solungaç kemerlerine hem de güçlü ön üyelere sahip bir geçiş canlısını gösteriyor.

Emre ÇelikDünya ve Çevre Muhabiri
6 dk12,1B0
İçindekiler
  1. Devoniyen: Balıkların çağı
  2. Solungaç ve bilek bir arada
  3. Evrim ağacındaki yeri
  4. Öne çıkan noktalar

Omurgalıların sudan karaya geçişi, evrim tarihinin en çok merak edilen bölümlerinden biri. Geç Devoniyen döneminde, yaklaşık 380 ila 360 milyon yıl önce, bazı loblu yüzgeçli balıkların sığ sularda yaşamaya uyum sağlarken kemikli yüzgeçlerini adım atmaya elverişli uzuvlara dönüştürdüğü biliniyor. Doğu Grönland'daki kayaçlarda çalışan uluslararası bir ekip, bu geçişe ışık tutan yeni bir fosil tanımladı. Yaklaşık 370 milyon yıllık örnek, hem solungaç kemerlerini hem de bileğe benzer eklemleri olan güçlü ön üyeleri bir arada taşıyor. Araştırmacılar, bulgunun karaya çıkışın tek bir sıçrama değil, uzun ve dallanan bir süreç olduğunu gösterdiğini vurguluyor.

Devoniyen: Balıkların çağı

Yaklaşık 419 ile 359 milyon yıl önce arasındaki Devoniyen dönemi, çoğu zaman balıkların çağı olarak anılıyor. Bu dönemde okyanuslarda zırhlı balıklar, ilk köpekbalıkları ve loblu yüzgeçli balıklar gibi çok çeşitli gruplar yaşıyordu. Karada ise bitkiler hızla yayılıyor, ilk ormanlar oluşuyordu. Bitki örtüsündeki bu değişim, kıyılardaki sığ su ortamlarını, tatlı su bataklıklarını ve nehir ağızlarını da kökten dönüştürdü. Bu ortamlar, omurgalıların sudan karaya geçişinin sahnesi olacaktı.

Loblu yüzgeçli balıkların yüzgeçleri, bugünkü çoğu balıktan farklı olarak etli bir sap içinde kemikler taşıyordu. Bu kemiklerin dizilimi, kara omurgalılarının kollarındaki ve bacaklarındaki kemiklerle şaşırtıcı benzerlikler gösteriyor. Günümüzde yaşayan akciğerli balıklar ve celakant, bu eski grubun hayatta kalan akrabaları. Yirminci yüzyılın başından bu yana bulunan bir dizi fosil, bu balıklardan ilk dört ayaklılara uzanan basamakları parça parça aydınlattı; ancak tablo hâlâ eksik.

Devoniyen: Balıkların çağı — Balıktan karaya geçişin yeni tanığı: Grönland'da bulunan Devoniyen fosili şaşırttı

Fosiller, evrimin tek bir anını değil, uzun bir sürecin karelerini gösterir.

Emre Çelik

Solungaç ve bilek bir arada

Doğu Grönland'daki yeni örnek, yaklaşık 1,2 metre uzunluğunda bir canlıya ait kısmi bir iskelet. Fosilde kafatası, omuz kuşağı, ön üyelerin kemikleri ve solungaç kemerlerinin bir bölümü korunmuş durumda. Araştırmacıların dikkatini en çok çeken, ön üyelerdeki bileğe benzer eklemler. Bu eklemler, canlının ön üyelerini sığ suda ya da bataklık tabanında vücudunu yukarı itmek için kullanabildiğini düşündürüyor. Parmakların varlığı ise korunmamış kemikler nedeniyle henüz kesin değil.

Fosil aynı zamanda iyi gelişmiş solungaç kemerleri taşıyor; yani canlı büyük olasılıkla hâlâ büyük ölçüde suda nefes alıyordu. Bilgisayarlı tomografi ile yapılan taramalar, kafatasında hem suda hem de havada solumaya uygun özellikler bulunduğunu gösteriyor. Bu karışık özellikler, canlının ne tam bir balık ne de tam bir dört ayaklı olduğunu, iki dünya arasında yaşayan bir geçiş formu olduğunu ortaya koyuyor. Ekip, örneğin ayrıntılı tanımını hakemli bir dergide yayımladı.

Evrim ağacındaki yeri

Araştırmacıların yaptığı soy ağacı analizleri, yeni türün bilinen geçiş formlarıyla ilk gerçek dört ayaklılar arasında bir konuma yerleştiğini gösteriyor. Ancak bu, onun doğrudan atamız olduğu anlamına gelmiyor. Evrim düz bir merdiven değil, dallanan bir çalı gibi ilerliyor; bulunan fosiller çoğu zaman doğrudan atalar değil, o dönemde yaşamış akraba kollar. Bu yan dallar yine de ana gövdede hangi özelliklerin hangi sırayla ortaya çıktığını anlamamıza önemli ölçüde yardımcı oluyor.

Konu Evrim ve Arkeoloji
Öne çıkanlar fosil, evrim, bilim iletişimi
Okuma süresi 6 dakika
Hazırlayan Emre Çelik

Öne çıkan noktalar

  • Yaklaşık 370 milyon yıllık fosil, solungaç kemerleri ile bileğe benzer eklemleri bir arada taşıyor.
  • Bulgu, uzuvların karaya çıkıştan önce suda geliştiği görüşünü destekliyor.
  • Yeni tür doğrudan atamız değil, geçiş döneminde yaşamış akraba bir kolu temsil ediyor.

Yeni bulgu, uzuvların karaya çıkıştan önce suda geliştiği yönündeki görüşü de destekliyor. Yani ilk dört ayaklıların bacakları başlangıçta karada yürümek için değil, sığ ve bitki dolu sularda hareket etmek, dinlenmek ya da avlanmak için kullanılmış olabilir. Paleontologlar, Devoniyen kayaçlarındaki yeni keşiflerin bu tabloyu daha da zenginleştireceğini düşünüyor. Grönland'daki ekip de gelecek yaz aynı bölgede, daha geniş bir alanda yeni bir saha sezonuna başlamayı planlıyor.

Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?

Dünya ve Çevre Muhabiri

Emre Çelik

Uluslararası gelişmeleri ve iklim haberlerini izleyen Emre Çelik, zirve ve saha muhabirliği deneyimini Gündem24'ün dünya ve çevre sayfalarında kullanıyor. Doğa koruma ve sürdürülebilir şehirler konusunda belgesel çalışmaları da yaptı.

Yorum Yap

Düşüncelerinizi paylaşın

E-posta adresiniz yayımlanmaz. Saygılı ve konuyla ilgili yorumlar onaylanır.

Gözlemevi

Tekrar hoş geldiniz

Hesabınıza giriş yapın; kaydettiğiniz yazılar ve yorumlarınız sizi bekliyor.