Mergen Demo Bilim & Uzay 19/60
İçeriğe geç
Bu gece gökyüzünde: Leonid meteor yağmuru 17–18 Kasım'da zirvede — Gözlem rehberi
Astrofizikçi Prof. Dr. Nilüfer Karadağ: 'Evreni artık hem görüyor hem dinliyoruz'
AstronomiSöyleşi

Astrofizikçi Prof. Dr. Nilüfer Karadağ: ‘Evreni artık hem görüyor hem dinliyoruz’

Anadolu Gökbilim Merkezi'nin kütleçekim dalgaları grubunu yöneten Prof. Dr. Nilüfer Karadağ ile birleşen kara delikleri, uzay tabanlı dedektörleri ve genç araştırmacıları konuştuk.

Emre ÇelikDünya ve Çevre Muhabiri
8 dk11,8B0
İçindekiler
  1. Uzay-zamanın titreşimini ölçmek
  2. Kara delik çiftlerinden gelen mesajlar
  3. Genç araştırmacılara öneriler
  4. Öne çıkan noktalar

2015'te ilk kez doğrudan algılanan kütleçekim dalgaları, astronomiye ışığın yanında yepyeni bir duyu kazandırdı. O günden bu yana birleşen kara delik ve nötron yıldızı çiftlerinden gelen yüzlerce sinyal kaydedildi. Anadolu Gökbilim Merkezi'nde kütleçekim dalgaları grubunu yöneten Prof. Dr. Nilüfer Karadağ, ekibiyle birlikte bu sinyallerin içindeki zayıf izleri ayıklayan veri analizi yöntemleri geliştiriyor. Podcast serimizin bu bölümünde Karadağ ile uzay-zamandaki dalgalanmaların nasıl ölçüldüğünü, 2030'larda fırlatılması planlanan uzay tabanlı dedektörlerin neler vaat ettiğini ve bu alana ilgi duyan genç araştırmacılara önerilerini konuştuk. Söyleşinin tamamını podcast olarak dinleyebilir, öne çıkan bölümleri aşağıda okuyabilirsiniz.

Uzay-zamanın titreşimini ölçmek

Söyleşimize en temel bir soruyla başladık: Kütleçekim dalgası tam olarak nedir? Karadağ'ın yanıtı oldukça sade: Büyük kütleli cisimler hızla hareket ettiğinde, uzay-zamanın dokusunda ışık hızıyla yayılan dalgalanmalar oluşturur. Bu dalgalar geçtikleri yerde mesafeleri çok az uzatıp kısaltır. 'Etkinin ne kadar küçük olduğunu anlatmak için şunu söylüyorum: Kilometrelerce uzunluktaki bir dedektör kolunda ölçtüğümüz değişim, bir protonun çapının yüzde birinden bile küçük,' diyor.

Bu ölçüm, lazer interferometresi denen düzeneklerle yapılıyor. Birbirine dik iki uzun kola gönderilen lazer ışınları, kolların sonundaki aynalardan yansıyıp yeniden birleştiğinde, kol uzunluklarındaki en küçük fark ışığın girişim deseninde bir değişiklik yaratıyor. Karadağ, en büyük zorluğun dedektörü sismik titreşimlerden, ısıl gürültüden ve hatta kuantum gürültüsünden yalıtmak olduğunu anlatıyor. Kendi grubu ise doğrudan dedektör inşa etmek yerine, kayıtlardaki zayıf sinyalleri gürültüden ayıklayan analiz yöntemleri geliştiriyor.

Uzay-zamanın titreşimini ölçmek — Astrofizikçi Prof. Dr. Nilüfer Karadağ: 'Evreni artık hem görüyor hem dinliyoruz'

Kütleçekim dalgaları, evrenin karanlık köşelerinden gelen fısıltılar gibi.

Emre Çelik

Kara delik çiftlerinden gelen mesajlar

Kaydedilen sinyallerin büyük çoğunluğu, birbirinin çevresinde dönerek yaklaşan ve sonunda birleşen kara delik çiftlerinden geliyor. Karadağ, her sinyalin içinde kara deliklerin kütleleri, dönme hızları ve bize uzaklıkları hakkında bilgi saklı olduğunu anlatıyor. 'Bu bilgileri bir araya getirdiğimizde, evrendeki kara deliklerin nasıl oluştuğuna ve nasıl büyüdüğüne dair bir tür nüfus sayımı yapmaya başladık,' diyor. Bazı sinyaller ise yıldız evrimi modellerinin beklemediği kütlelerde kara delikler gösteriyor ve yeni sorular doğuruyor.

Karadağ'a göre alanın en heyecan verici anlarından biri, 2017'de iki nötron yıldızının birleşmesinden gelen kütleçekim dalgalarının aynı olaydan gelen ışıkla birlikte gözlenmesiydi. Bu ortak gözlem, altın ve platin gibi ağır elementlerin bir bölümünün bu tür çarpışmalarda üretildiğine dair güçlü kanıtlar sundu. 2030'larda fırlatılması planlanan uzay tabanlı dedektörlerin ise milyonlarca kilometrelik kollarıyla gökadaların merkezindeki dev kara deliklerin birleşmelerini duyabileceğini belirtiyor. 'O zaman bambaşka bir evreni dinleyeceğiz,' diyor.

Genç araştırmacılara öneriler

Söyleşinin son bölümünde Karadağ'a bu alana ilgi duyan gençlere neler önerdiğini sorduk. İlk tavsiyesi, fizik ve matematiğin temellerini sağlam atmak. 'Kütleçekim dalgası astronomisi, genel görelilikten istatistiğe, optikten bilgisayar programlamaya kadar çok farklı becerileri bir araya getiriyor. Hepsinde uzman olmanız gerekmiyor, ama hepsinin dilini anlamanız gerekiyor,' diyor. Ona göre programlama, bugün bir astrofizikçinin en temel araçlarından biri hâline geldi ve erken yaşta öğrenmeye kesinlikle değer.

Konu Söyleşi
Öne çıkanlar bilim iletişimi, teleskop, uzay keşfi
Okuma süresi 8 dakika
Hazırlayan Emre Çelik

Öne çıkan noktalar

  • Kütleçekim dalgaları, uzay-zamandaki son derece küçük uzama ve kısalmalar olarak ölçülüyor.
  • Kara delik birleşmelerinden gelen sinyaller, kara deliklerin nasıl oluştuğuna dair yeni ipuçları sunuyor.
  • Karadağ, gençlere fizik temellerini ve programlama becerisini güçlendirmelerini öneriyor.

Karadağ, büyük uluslararası iş birliklerinin genç araştırmacılar için önemli fırsatlar sunduğunu da vurguluyor. Binlerce bilim insanının birlikte çalıştığı bu projelerde, Türkiye'deki üniversitelerden de veri analizine ve kuramsal çalışmalara katkı vermek mümkün. 'Bilim artık sınırların ötesinde yapılıyor. Önemli olan iyi bir soru sormak ve o soruyu sabırla takip etmek,' diyor. Söyleşinin tamamını podcast serimizin yeni bölümünde dinleyebilir, merak ettiğiniz soruları bize iletebilirsiniz.

Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?

Dünya ve Çevre Muhabiri

Emre Çelik

Uluslararası gelişmeleri ve iklim haberlerini izleyen Emre Çelik, zirve ve saha muhabirliği deneyimini Gündem24'ün dünya ve çevre sayfalarında kullanıyor. Doğa koruma ve sürdürülebilir şehirler konusunda belgesel çalışmaları da yaptı.

Yorum Yap

Düşüncelerinizi paylaşın

Demo ziyaretçi olarak oturum açılmış. Profilinizi düzenleyin. Oturum kapatılsın mı? Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir