Mergen Demo Bilim & Uzay 19/60
İçeriğe geç
Bu gece gökyüzünde: Leonid meteor yağmuru 17–18 Kasım'da zirvede — Gözlem rehberi
Bir damla göl suyunda saklı dünya: Mikroskop altındaki tek hücreliler fotoğraflarla
Biyoloji

Bir damla göl suyunda saklı dünya: Mikroskop altındaki tek hücreliler fotoğraflarla

Sıradan bir göl kenarından alınan tek damla su, terliksi hayvanlardan cam kabuklu diatomlara kadar şaşırtıcı bir canlı çeşitliliği barındırıyor.

Zeynep KaraKültür-Sanat ve Magazin Editörü
5 dk27,4B4
İçindekiler
  1. Terliksi hayvanlar ve amipler: Hareketin ustaları
  2. Diatomlar: Cam kabuklu mimarlar
  3. Evde mikroskopla gözlem yaparken
  4. Öne çıkan noktalar

Bir göl kenarından kavanoza doldurulan su ilk bakışta bulanık ve sıradan görünür. Oysa tek bir damlası mikroskobun altına konduğunda karşınıza hareketli, renkli ve son derece kalabalık bir dünya çıkar. Kirpikleriyle kürek çeken terliksi hayvanlar, şekil değiştirerek ilerleyen amipler, silisten yapılmış cam kabuklarıyla geometrik desenler oluşturan diatomlar ve tek hücreli olmasa da minicik boyutuyla şaşırtan çarkçılar bu dünyanın sakinleri arasında. Bu fotoğraf seçkisinde, sonbahar aylarında tatlı su ekosistemlerinde sıkça rastlanan mikro canlıları ve onları evde gözlemlemenin basit yollarını derledik. Basit bir okul mikroskobu ve biraz sabırla, bu görünmez dünyayı siz de kendi mutfak masanızda keşfedebilirsiniz.

Terliksi hayvanlar ve amipler: Hareketin ustaları

Terliksi hayvan olarak bilinen paramesyum, adını ayakkabı tabanını andıran biçiminden alıyor. Yüzeyini kaplayan binlerce kirpik, eşgüdümlü dalgalar hâlinde çarparak hücreyi suyun içinde döne döne ilerletiyor. Bu tek hücreli canlı, bakterileri ve küçük algleri ağız oluğu denen bir girintiden içeri alıp besin kofulları içinde sindiriyor. Mikroskop altında bir paramesyumun bir engele çarptığında geri geri gidip yön değiştirmesini izlemek, tek bir hücrenin ne kadar karmaşık davranışlar sergileyebileceğini açıkça gösteriyor.

Amipler ise bambaşka bir hareket stratejisi kullanıyor. Hücre zarlarını yalancı ayak denen uzantılar hâlinde ileri doğru iterek adeta akarak ilerliyor, aynı uzantılarla besinlerini sararak yutuyorlar. Sabit bir biçimleri olmadığı için her an farklı görünen amipleri bulmak, göl tabanındaki çamur ve çürümüş yapraklardan alınan örneklerde daha kolay. Bu canlıları gözlemlerken sabırlı olmak gerekiyor; çünkü çok yavaş hareket ettikleri için ilk bakışta cansız bir parçacık ya da küçük bir kir lekesi gibi görünebiliyorlar.

Terliksi hayvanlar ve amipler: Hareketin ustaları — Bir damla göl suyunda saklı dünya: Mikroskop altındaki tek hücreliler fotoğraflarla

Bir damla su, gözümüzün göremediği koca bir şehirdir.

Zeynep Kara

Diatomlar: Cam kabuklu mimarlar

Diatomlar, hücrelerini silisten, yani camın ana bileşeninden yapılmış iki parçalı bir kabukla çevreleyen tek hücreli alglerdir. Bu kabuklar, türe göre değişen olağanüstü düzenli delik ve çizgi desenleri taşıyor; bazıları yıldız, bazıları kayık, bazıları ise kutu biçiminde. On binlerce türü bilinen diatomlar fotosentez yapıyor ve gezegendeki oksijen üretiminin önemli bir bölümünü üstleniyor. Okyanuslarda ve tatlı sularda besin zincirinin tabanını oluşturan bu canlılar, aynı zamanda su kalitesinin hassas birer göstergesi.

Diatomların öldükten sonra çöken kabukları milyonlarca yıl içinde kalın tabakalar oluşturabiliyor. Diyatomit adı verilen bu hafif ve gözenekli kayaç, filtrelemeden yalıtıma kadar pek çok alanda kullanılıyor. Bilim insanları göl tabanından alınan çökel karotlarındaki diatom türlerini inceleyerek geçmişteki iklim ve su koşullarını da yeniden kurabiliyor. Nanoteknoloji araştırmacıları ise diatomların bu kadar hassas desenleri nasıl ürettiğini anlamaya çalışıyor; çünkü aynı ölçekteki yapıları laboratuvarda üretmek hâlâ oldukça zor.

Evde mikroskopla gözlem yaparken

Bu dünyayı keşfetmek için pahalı bir araştırma mikroskobuna ihtiyacınız yok; 40 ile 400 kat arası büyütme sağlayan basit bir öğrenci mikroskobu başlangıç için yeterli. Göl ya da gölet kenarından, özellikle su bitkilerinin ve çürümüş yaprakların bulunduğu yerlerden temiz bir kavanoza su alın. Kavanozun ağzını tamamen kapatmadan birkaç gün aydınlık ama doğrudan güneş almayan bir yerde bekletmek, canlıların çoğalmasını sağlar. Ardından bir damlayı lamın üzerine koyup lamelle örtmeniz yeterli olacaktır.

Konu Biyoloji
Öne çıkanlar mikroskop, ekoloji, bilim iletişimi
Okuma süresi 5 dakika
Hazırlayan Zeynep Kara

Öne çıkan noktalar

  • Tek damla göl suyu, tek hücreli canlılardan minik hayvanlara kadar zengin bir yaşam barındırıyor.
  • Diatomlar cam kabuklarıyla hem oksijen üretiyor hem de geçmiş iklimlerin izini taşıyor.
  • Basit bir öğrenci mikroskobuyla evde güvenli ve öğretici gözlemler yapılabiliyor.

Hızlı hareket eden terliksi hayvanları yavaşlatmak için damlaya birkaç pamuk lifi eklemek işe yarar; lifler canlıların önünde küçük engeller oluşturur. Işığı kısarak ve diyafram ayarıyla oynayarak saydam hücrelerin kontrastını artırabilirsiniz. Gözlemleri çizimlerle ya da telefonunuzu mercek üzerine tutarak çektiğiniz fotoğraflarla kaydetmek, zamanla kendi tür kataloğunuzu oluşturmanızı sağlar. Doğadan aldığınız suyla çalıştıktan sonra ellerinizi yıkamayı, örnekleri de aldığınız yere geri dökmeyi unutmayın.

Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?

Kültür-Sanat ve Magazin Editörü

Zeynep Kara

Sinema, müzik ve sahne sanatları muhabirliğinden gelen Zeynep Kara, festival ve sergi takibini magazin dünyasının renkli haberleriyle birlikte yürütüyor. Röportajlarında sanatçıyı değil, sanatçının anlattığı hikâyeyi öne çıkarmayı seviyor.

4 Yorum

  1. İkinci bölümdeki rakamlar geçen yılki raporla tutmuyor gibi; güncel veriye göre mi hesaplandı?

    1. Uyarınız için teşekkürler. Tablo geçen yılın kesinleşmiş verisiyle güncellendi; fark yöntem değişikliğinden kaynaklanıyordu.

Düşüncelerinizi paylaşın

E-posta adresiniz yayımlanmaz. Saygılı ve konuyla ilgili yorumlar onaylanır.

Gözlemevi

Tekrar hoş geldiniz

Hesabınıza giriş yapın; kaydettiğiniz yazılar ve yorumlarınız sizi bekliyor.