Mergen Demo Bilim & Uzay 19/60
İçeriğe geç
Bu gece gökyüzünde: Leonid meteor yağmuru 17–18 Kasım'da zirvede — Gözlem rehberi
Göçmen kuşlar yönünü nasıl buluyor? Gözlerindeki manyetik pusulanın sırrı aralanıyor
Biyoloji

Göçmen kuşlar yönünü nasıl buluyor? Gözlerindeki manyetik pusulanın sırrı aralanıyor

Sonbahar göçü sürerken araştırmacılar, kuşların Dünya'nın manyetik alanını gözlerindeki ışığa duyarlı proteinlerle algılayabildiğine dair kanıtları güçlendiriyor.

Zeynep KaraKültür-Sanat ve Magazin Editörü
6 dk13,9B0
İçindekiler
  1. Güneş, yıldızlar ve manyetik alan
  2. Kriptokrom: Gözdeki kuantum pusula
  3. Türkiye'nin göç yolları
  4. Öne çıkan noktalar

Her sonbahar milyonlarca kuş binlerce kilometrelik yolculuklarına çıkıyor. İstanbul Boğazı ve Hatay'daki Belen Geçidi, leylekler ve yırtıcı kuşlar için dünyanın en önemli süzülerek göç yollarından ikisinin üzerinde yer alıyor. Peki bu kuşlar yönlerini nasıl buluyor? Bilim insanları uzun zamandır güneşin, yıldızların ve yer şekillerinin rol oynadığını biliyor. Ancak en şaşırtıcı yetenek, Dünya'nın manyetik alanını algılama becerisi. Son yıllardaki araştırmalar, kuşların retinasındaki kriptokrom adlı proteinlerin ışıkla tetiklenen kuantum düzeyindeki bir süreç sayesinde manyetik alanı adeta görebildiğini düşündürüyor. Bu sonbahar göç yolları üzerindeki gözlem noktaları, bu bilmeceyi canlı izlemek için eşsiz fırsatlar sunuyor.

Güneş, yıldızlar ve manyetik alan

Göçmen kuşların yön bulma yeteneği, biyolojinin en eski bilmecelerinden biri. Yapılan deneyler, kuşların tek bir yönteme güvenmediğini, birden fazla pusulayı birlikte kullandığını gösteriyor. Gündüz göç eden türler güneşin konumundan yararlanıyor ve güneşin gün içindeki hareketini iç saatleriyle düzelterek yönlerini koruyabiliyor. Gece göç eden pek çok ötücü kuş ise yıldızlardan yararlanıyor; yapay gökyüzü altında yapılan klasik deneyler, bu kuşların gök kutbu çevresinde dönen yıldız desenlerini öğrendiğini göstermişti.

Ancak bulutlu gecelerde ya da güneşin görünmediği günlerde de kuşlar yönlerini kaybetmiyor. Bunun en önemli nedenlerinden biri, Dünya'nın manyetik alanını algılayabilmeleri. Laboratuvar deneylerinde ortamdaki manyetik alan yapay olarak döndürüldüğünde, kuşların da yönelimlerini buna göre değiştirdiği görüldü. İlginç bir şekilde kuşların manyetik pusulası, bir pusula iğnesi gibi kuzeyi göstermek yerine alan çizgilerinin yere göre eğimini algılıyor. Yani kuşlar kutba doğru mu yoksa ekvatora doğru mu gittiklerini anlayabiliyor.

Güneş, yıldızlar ve manyetik alan — Göçmen kuşlar yönünü nasıl buluyor? Gözlerindeki manyetik pusulanın sırrı aralanıyor

Bir göçmen kuş, yönünü bulmak için aynı anda birden fazla pusula kullanır.

Zeynep Kara

Kriptokrom: Gözdeki kuantum pusula

Peki bu manyetik duyu nerede bulunuyor? Bilim insanları uzun süre kuşların gagasındaki demir içeren yapılardan şüphelendi; ancak son yıllardaki araştırmalar dikkati gözlere yöneltti. Kuşların retinasında bulunan kriptokrom adlı proteinler mavi ışığı soğurduğunda, içlerinde radikal çifti adı verilen ve eşleşmemiş elektronlar taşıyan kısa ömürlü bir molekül çifti oluşuyor. Bu elektronların kuantum durumları Dünya'nın zayıf manyetik alanından etkilenebiliyor ve bu da kimyasal tepkimenin sonucunu değiştirebiliyor.

Bu mekanizma doğruysa, kuşlar manyetik alanı görme alanlarının üzerine binen hafif bir desen olarak algılıyor olabilir. Bu fikri destekleyen kanıtlardan biri, bazı deneylerde çok zayıf radyo frekanslı gürültünün kuşların manyetik yön bulma becerisini bozması. Bu tür bir etki, kuantum düzeyindeki hassas süreçlerin bozulmasıyla açıklanabiliyor. Yine de mekanizmanın tüm ayrıntıları henüz aydınlatılmış değil ve bazı araştırmacılar demir içeren algılayıcıların da ayrı bir görev üstlenebileceğini savunuyor.

Türkiye'nin göç yolları

Türkiye, Avrupa ile Afrika arasında göç eden kuşlar için önemli bir köprü konumunda. Ak leylekler, kara çaylaklar, şahinler ve kartallar gibi büyük süzülen kuşlar, uzun deniz geçişlerinden kaçınmak için sıcak hava akımlarının oluştuğu kara yollarını tercih ediyor. Bu nedenle sonbaharda İstanbul Boğazı ve Hatay'daki Belen Geçidi, on binlerce yırtıcı kuşun ve leyleğin geçtiği dar boğazlara dönüşüyor. Bu bölgelerde yapılan sayımlar, Avrupa'daki kuş popülasyonlarının durumuna dair değerli veriler sağlıyor.

Konu Biyoloji
Öne çıkanlar ekoloji, kuantum, bilim iletişimi
Okuma süresi 6 dakika
Hazırlayan Zeynep Kara

Öne çıkan noktalar

  • Göçmen kuşlar güneş, yıldızlar ve manyetik alan gibi birden fazla pusulayı birlikte kullanıyor.
  • Retinadaki kriptokrom proteinlerinin manyetik alanı kuantum düzeyinde algıladığı düşünülüyor.
  • İstanbul Boğazı ve Belen Geçidi, süzülen göçmen kuşlar için dünyanın önemli geçiş noktaları arasında.

Kuş gözlemcileri ve gönüllüler, ağustos sonundan ekim sonuna kadar bu noktalarda düzenli sayımlar yapıyor; kasımda ise süzülen kuşların göçü büyük ölçüde tamamlanmış oluyor. Bu sayımlar, iklim değişikliğinin göç zamanlamasını nasıl etkilediğini anlamak için de kullanılıyor. Bazı türlerin göçe daha geç başladığı ya da kışı daha kuzeyde geçirmeye yöneldiği gözleniyor. Uzmanlar, göç yolları üzerindeki ışık kirliliğinin, rüzgâr türbinlerinin ve elektrik hatlarının kuşlar açısından dikkatle planlanması gerektiğini hatırlatıyor.

Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?

Kültür-Sanat ve Magazin Editörü

Zeynep Kara

Sinema, müzik ve sahne sanatları muhabirliğinden gelen Zeynep Kara, festival ve sergi takibini magazin dünyasının renkli haberleriyle birlikte yürütüyor. Röportajlarında sanatçıyı değil, sanatçının anlattığı hikâyeyi öne çıkarmayı seviyor.

Yorum Yap

Düşüncelerinizi paylaşın

Demo ziyaretçi olarak oturum açılmış. Profilinizi düzenleyin. Oturum kapatılsın mı? Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir