Mergen Demo Bilim & Uzay 19/60
İçeriğe geç
Bu gece gökyüzünde: Leonid meteor yağmuru 17–18 Kasım'da zirvede — Gözlem rehberi
Laboratuvarda robot meslektaş: Kendi deneyini planlayan otonom kimya sistemleri
Yapay Zekâ ve Robotik

Laboratuvarda robot meslektaş: Kendi deneyini planlayan otonom kimya sistemleri

Robot kollar ve öğrenen algoritmalar bir araya geldiğinde yüzlerce deney insan müdahalesi olmadan ardı ardına yapılabiliyor. Ilgaz Robotik ve Otonomi Laboratuvarı yeni pil elektrolitlerini bu yöntemle arıyor.

Selin DemirSağlık, Eğitim ve Yaşam Editörü
6 dk12,8B0
İçindekiler
  1. Kapalı döngü: Ölç, öğren, yeniden dene
  2. Pil elektrolitleri için hızlandırılmış arama
  3. İnsan bilim insanının yeri
  4. Öne çıkan noktalar

Bir kimyagerin haftalarca sürecek deney dizisini birkaç güne sığdırmak mümkün mü? Kendi kendine çalışan laboratuvarlar olarak adlandırılan sistemler, bu soruya olumlu yanıt veriyor. Robot kollar sıvıları ölçüp karıştırıyor, analiz cihazları sonucu ölçüyor, bir öğrenme algoritması da elde edilen veriye bakarak bir sonraki deneyin koşullarını seçiyor. Ilgaz Robotik ve Otonomi Laboratuvarı'ndaki ekip, bu kapalı döngüyü daha uzun ömürlü pil elektrolitleri bulmak için kullanıyor. Araştırmacılara göre makine yorulmadan deney yapabiliyor; ancak hangi sorunun sorulacağına, sonuçların nasıl yorumlanacağına ve güvenlik kurallarına hâlâ insanlar karar veriyor. Bu yazıda sistemin nasıl çalıştığını, ilk sonuçlarını ve bilim insanlarının rolünü nasıl dönüştürdüğünü inceledik.

Kapalı döngü: Ölç, öğren, yeniden dene

Geleneksel bir kimya laboratuvarında araştırmacı bir deney planlar, malzemeleri hazırlar, deneyi yapar, sonucu ölçer ve bir sonraki adıma karar verir. Otonom laboratuvarlar bu döngünün her halkasını makinelere devrediyor. Robot kollar ve sıvı dağıtım sistemleri numuneleri hazırlıyor, analiz cihazları ölçüm yapıyor ve tüm veriler doğrudan bir bilgisayara aktarılıyor. Döngünün beyni ise sonuçlardan öğrenerek hangi deneyin en çok bilgiyi getireceğini tahmin eden bir algoritma.

Bu algoritmalar genellikle Bayesçi optimizasyon gibi yöntemlere dayanıyor. Basitçe söylemek gerekirse sistem, o ana kadar topladığı verilerle olası tüm koşullar için bir tahmin haritası çıkarıyor ve hem umut verici hem de henüz yeterince keşfedilmemiş bölgeleri dengeleyerek yeni deneyler seçiyor. Böylece milyonlarca olası karışımı tek tek denemek yerine yüzlerce akıllıca seçilmiş deneyle iyi bir sonuca ulaşmak mümkün olabiliyor. Bu yaklaşım, deneylerin pahalı ve zaman alıcı olduğu alanlarda özellikle değerli.

Kapalı döngü: Ölç, öğren, yeniden dene — Laboratuvarda robot meslektaş: Kendi deneyini planlayan otonom kimya sistemleri

Robot deneyi yapar, ama soruyu hâlâ insan sorar.

Selin Demir

Pil elektrolitleri için hızlandırılmış arama

Ilgaz Robotik ve Otonomi Laboratuvarı'ndaki sistem, lityum iyon pillerin ömrünü uzatabilecek elektrolit karışımlarını arıyor. Elektrolit, pilin iki ucu arasında iyonların hareket ettiği sıvı ortam; içindeki çözücülerin, tuzların ve katkı maddelerinin oranı pilin performansını doğrudan etkiliyor. Laboratuvarın sorumlusu Doç. Dr. Ozan Sezer, sistemin günde 60'a yakın karışım hazırlayıp iletkenliklerini ve kararlılıklarını ölçebildiğini anlatıyor. Bu iş, eskiden koca bir araştırma grubunun haftalarını alıyordu.

İlk altı ayda sistem 3 bine yakın karışımı test etti ve ekibin daha önce dikkate almadığı bir katkı maddesi kombinasyonunu öne çıkardı. Bu karışımla hazırlanan deneme hücreleri, yüzlerce şarj ve deşarj döngüsünün ardından referans elektrolite göre daha az kapasite kaybetti. Ancak Sezer, sonuçların küçük laboratuvar hücrelerinde elde edildiğini ve ticari pil boyutlarında, farklı sıcaklıklarda ve uzun sürelerde test edilmesi gerektiğini vurguluyor. Ekip, bulguları önümüzdeki aylarda yayımlamayı planlıyor.

İnsan bilim insanının yeri

Otonom laboratuvarlar çoğu zaman bilim insanlarının yerini alacak makineler olarak sunuluyor; oysa sahadaki araştırmacılar durumu farklı anlatıyor. Sistemin neyi optimize edeceğine, hangi malzemelerin güvenli olduğuna ve deney alanının sınırlarına insanlar karar veriyor. Algoritma beklenmedik bir sonuç bulduğunda bunun gerçek bir keşif mi yoksa bir ölçüm hatası mı olduğunu anlamak da yine kimyagerlerin bilgisine ve sezgisine kalıyor. Sezer'e göre makine, ancak deneyimli bir araştırmacının elinde gerçekten güçlü bir araç.

Konu Yapay Zekâ ve Robotik
Öne çıkanlar robotik, yapay zekâ, ölçüm bilimi
Okuma süresi 6 dakika
Hazırlayan Selin Demir

Öne çıkan noktalar

  • Otonom laboratuvarlar deney yapma, ölçme ve sonraki adımı seçme döngüsünü otomatikleştiriyor.
  • Pil elektroliti araştırmasında sistem altı ayda yaklaşık 3 bin karışımı test etti.
  • Sorunun belirlenmesi, güvenlik ve sonuçların yorumlanması hâlâ insanların sorumluluğunda.

Bu yaklaşım bazı yeni sorumlulukları da beraberinde getiriyor. Otomatik üretilen büyük veri setlerinin doğru etiketlenmesi, cihaz arızalarının zamanında fark edilmesi ve deney koşullarının eksiksiz kaydedilmesi, sonuçların başka laboratuvarlarca tekrarlanabilmesi için kritik. Ayrıca bu sistemlerin kurulumu yüksek maliyet gerektirdiği için kaynakları sınırlı araştırma gruplarının geride kalması riski de tartışılıyor. Bazı üniversiteler bu sorunu aşmak için otonom laboratuvarları uzaktan erişime açık ortak altyapılar olarak kurmayı öneriyor.

Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?

Sağlık, Eğitim ve Yaşam Editörü

Selin Demir

Halk sağlığı, okul gündemi ve gündelik yaşam üzerine yazan Selin Demir, uzman görüşlerini okurun uygulayabileceği önerilere dönüştürmeyi hedefliyor. Gündem24'ün sağlık ve eğitim sayfalarının editörlüğünü yürütüyor.

Yorum Yap

Düşüncelerinizi paylaşın

Demo ziyaretçi olarak oturum açılmış. Profilinizi düzenleyin. Oturum kapatılsın mı? Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir