Mergen Demo Bilim & Uzay 19/60
İçeriğe geç
Bu gece gökyüzünde: Leonid meteor yağmuru 17–18 Kasım'da zirvede — Gözlem rehberi
Kuantum bilgisayarlarda dönüm noktası: Hata düzeltme neden her şeyi değiştiriyor?
FizikYapay Zekâ ve Robotik

Kuantum bilgisayarlarda dönüm noktası: Hata düzeltme neden her şeyi değiştiriyor?

Fiziksel kübitleri bir araya getirip daha güvenilir mantıksal kübitler oluşturmak, kullanışlı kuantum bilgisayarlara giden yolun en kritik adımı olarak görülüyor.

Selin DemirSağlık, Eğitim ve Yaşam Editörü
6 dk13,6B0
İçindekiler
  1. Kübit neden bu kadar kırılgan?
  2. Mantıksal kübit ve eşik teoremi
  3. Mutlak sıfırın hemen üzerinde bir laboratuvar
  4. Öne çıkan noktalar

Kuantum bilgisayarların vaat ettiği hesaplama gücü, kübit adı verilen birimlerin süperpozisyon ve dolanıklık gibi kuantum özelliklerinden geliyor. Ancak bu özellikler son derece kırılgan: Çevreden gelen en küçük ısı, titreşim ya da elektromanyetik gürültü hesaplamayı bozabiliyor. Bu nedenle araştırmacılar, çok sayıda fiziksel kübiti bir araya getirip hataları sürekli düzelten mantıksal kübitler oluşturmaya odaklanıyor. Son yıllarda farklı gruplar, kübit sayısı arttıkça hata oranının düştüğü eşik altı rejime ulaşılabildiğini gösterdi. Gediz Kuantum Teknolojileri Laboratuvarı'nda çekilen video haberimizde, mutlak sıfıra yakın sıcaklıklarda çalışan bir deney düzeneğini yakından inceliyoruz. Bu düzenekler, kübitleri dış dünyanın gürültüsünden korumak için tasarlanmış karmaşık soğutma sistemleri.

Kübit neden bu kadar kırılgan?

Klasik bilgisayarlarda bilgi, 0 ya da 1 değerini alan bitlerle saklanıyor. Kübitler ise süperpozisyon sayesinde aynı anda her iki durumun bir bileşimini taşıyabiliyor ve birden fazla kübit dolanıklık yoluyla birbirine bağlanabiliyor. Bu özellikler, bazı problemlerin klasik bilgisayarlara göre çok daha verimli çözülmesini mümkün kılabilir. Ancak süperpozisyon son derece hassas: Kübit çevresiyle en küçük etkileşime girdiğinde kuantum bilgisi bozuluyor. Fizikçiler bu sürece eşevresizlik adını veriyor.

Bugün en yaygın kullanılan kübit türlerinden biri, süperiletken devrelerden yapılan kübitler. Bu devreler mutlak sıfırın yalnızca binde birkaç derece üzerinde, yani yaklaşık 10 milikelvin sıcaklıkta çalıştırılıyor. Bu kadar düşük sıcaklıklarda bile kübitler bilgilerini genellikle saniyenin on binde biri ile binde biri arasında bir süre koruyabiliyor. Bu süre içinde yapılabilecek işlem sayısı sınırlı ve her işlem küçük bir hata payı taşıyor. Milyonlarca işlem gerektiren kullanışlı hesaplamalar için bu hatalar mutlaka denetim altına alınmalı.

Kübit neden bu kadar kırılgan? — Kuantum bilgisayarlarda dönüm noktası: Hata düzeltme neden her şeyi değiştiriyor?

Kuantum bilgisayarı inşa etmek, aslında hatalarla barışık yaşamayı öğrenmektir.

Selin Demir

Mantıksal kübit ve eşik teoremi

Klasik bilgisayarlarda hataları düzeltmenin basit bir yolu, bilgiyi birkaç kez kopyalamak ve çoğunluğa bakmak. Kuantum dünyasında ise bilinmeyen bir kuantum durumunu birebir kopyalamak fizik yasalarınca mümkün değil. Bilim insanları bu engeli, bilgiyi tek bir kübite değil, birbirine dolanık çok sayıda fiziksel kübite yayarak aşıyor. Ek yardımcı kübitler, asıl bilgiyi bozmadan yalnızca bir hata olup olmadığını ölçüyor. Bu şekilde oluşturulan ve hataları sürekli düzeltilen birime mantıksal kübit deniyor.

Eşik teoremi, fiziksel kübitlerin hata oranı belirli bir sınırın altına indiğinde, daha fazla kübit eklemenin mantıksal kübitin hata oranını hızla azaltacağını söylüyor. Yani sistem büyüdükçe daha güvenilir hâle geliyor. Uzun yıllar boyunca deneyler bu eşiğin üzerinde kaldı; kübit eklemek hataları azaltmak yerine artırıyordu. Son yıllarda farklı araştırma grupları, yüzey kodu gibi yöntemlerle kod boyutu büyüdükçe hata oranının gerçekten düştüğünü gösterdi. Bu, alan için önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.

Mutlak sıfırın hemen üzerinde bir laboratuvar

Gediz Kuantum Teknolojileri Laboratuvarı'nda videomuzu çektiğimiz deney düzeneği, ilk bakışta tavandan sarkan altın renkli bir avize gibi görünüyor. Seyreltme soğutucusu adı verilen bu sistem, katman katman soğuyan plakalardan oluşuyor ve en alttaki plakada yaklaşık 10 milikelvin sıcaklığa iniyor. Bu, uzay boşluğunun ortalama sıcaklığından bile çok daha soğuk. Kübit yongası bu en alt katmana yerleştiriliyor ve dış dünyayla bağlantısı özel olarak süzülen kablolarla sağlanıyor.

Konu Fizik
Öne çıkanlar kuantum, yapay zekâ, ölçüm bilimi
Okuma süresi 6 dakika
Hazırlayan Selin Demir

Öne çıkan noktalar

  • Kübitler süperpozisyon ve dolanıklık sayesinde güçlü, ama çevresel gürültüye son derece duyarlı.
  • Mantıksal kübitler, çok sayıda fiziksel kübitle hataları sürekli düzelterek oluşturuluyor.
  • Süperiletken kübitler mutlak sıfıra yakın, yaklaşık 10 milikelvin sıcaklıkta çalıştırılıyor.

Laboratuvardaki ekip, şu anda birkaç düzine kübitten oluşan bir yonga üzerinde hata düzeltme protokollerini test ediyor. Proje yürütücüsü Dr. Ece Yalaz, amaçlarının kübit sayısında büyük ekiplerle yarışmak değil, daha az hata yapan kübit tasarımları ve yeni düzeltme yöntemleri geliştirmek olduğunu anlatıyor. Yalaz'a göre kullanışlı kuantum bilgisayarlara ulaşmak için hâlâ uzun bir yol var; ancak hata düzeltmede elde edilen ilerleme, bu yolun artık çok daha net görüldüğü anlamına geliyor.

Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?

Sağlık, Eğitim ve Yaşam Editörü

Selin Demir

Halk sağlığı, okul gündemi ve gündelik yaşam üzerine yazan Selin Demir, uzman görüşlerini okurun uygulayabileceği önerilere dönüştürmeyi hedefliyor. Gündem24'ün sağlık ve eğitim sayfalarının editörlüğünü yürütüyor.

Yorum Yap

Düşüncelerinizi paylaşın

E-posta adresiniz yayımlanmaz. Saygılı ve konuyla ilgili yorumlar onaylanır.

Gözlemevi

Tekrar hoş geldiniz

Hesabınıza giriş yapın; kaydettiğiniz yazılar ve yorumlarınız sizi bekliyor.