Mergen Demo Bilim & Uzay 19/60
İçeriğe geç
Bu gece gökyüzünde: Leonid meteor yağmuru 17–18 Kasım'da zirvede — Gözlem rehberi
Kış uykusunun biyolojisi: Kirpiler vücut ısısını neredeyse donma noktasına nasıl indiriyor?
BiyolojiTıp Araştırmaları

Kış uykusunun biyolojisi: Kirpiler vücut ısısını neredeyse donma noktasına nasıl indiriyor?

Havalar soğurken pek çok memeli metabolizmasını olağanüstü düzeyde yavaşlatarak kışı atlatmaya hazırlanıyor. Bu yetenek tıp ve uzay araştırmaları için de ilham kaynağı.

Zeynep KaraKültür-Sanat ve Magazin Editörü
5 dk10,9B0
İçindekiler
  1. Uyku değil, kontrollü bir yavaşlama
  2. Organlar hasarsız nasıl kalıyor?
  3. Tıp ve uzay araştırmalarına ilham
  4. Öne çıkan noktalar

Kasım ayıyla birlikte bahçelerde dolaşan kirpiler, kış uykusu için yaprak yığınlarının altında yuva aramaya başlıyor. Gerçek kış uykusu yalnızca uzun bir uyku değil; metabolizmanın olağanüstü düzeyde yavaşladığı, vücudun denetimindeki bir durum. Bir kirpinin normalde 35 derece civarında olan vücut sıcaklığı birkaç dereceye kadar düşebiliyor, dakikadaki kalp atışı ise 190 civarından 20'nin altına inebiliyor. Bazı yer sincapları vücut sıcaklıklarını kısa süreliğine sıfırın altına bile indirebiliyor. Bilim insanları bu hayvanların organlarını hasar görmeden nasıl koruduğunu anlamaya çalışıyor; çünkü yanıtlar, organ nakli ve uzun uzay yolculukları için yeni fikirlere kapı aralayabilir.

Uyku değil, kontrollü bir yavaşlama

Kış uykusu, hayvanların besin kaynaklarının azaldığı soğuk aylarda enerji harcamalarını en aza indirmek için geliştirdiği bir strateji. Bu süreçte hayvan, torpor adı verilen ve metabolizmanın olağan düzeyin yüzde birkaçına kadar düşebildiği durgunluk evrelerine giriyor. Kirpilerde vücut sıcaklığı, ortam sıcaklığının biraz üzerinde tutulacak şekilde ayarlanıyor; yani hayvan kendini tamamen bırakmıyor, iç termostatını çok düşük bir değere ayarlıyor. Ortam donma noktasına yaklaştığında ise vücut yeniden ısı üretmeye başlıyor.

İlginç olan, kış uykusunun kesintisiz bir uyku olmaması. Kış boyunca hayvanlar düzenli aralıklarla, birkaç günde ya da birkaç haftada bir kısa süreliğine uyanıyor ve vücut sıcaklıklarını yeniden normal düzeye çıkarıyor. Bu uyanışlar, kış uykusu boyunca harcanan enerjinin büyük bölümünü tüketiyor. Bilim insanları bu uyanışların neden gerekli olduğunu tam olarak bilmiyor; bağışıklık sistemini yeniden çalıştırmak ya da beyindeki bazı onarım süreçlerini tamamlamak gibi açıklamalar öne sürülüyor.

Uyku değil, kontrollü bir yavaşlama — Kış uykusunun biyolojisi: Kirpiler vücut ısısını neredeyse donma noktasına nasıl indiriyor?

Kış uykusu, doğanın enerji tasarrufu için geliştirdiği en usta çözümlerden biridir.

Zeynep Kara

Organlar hasarsız nasıl kalıyor?

Bir insanın vücut sıcaklığı birkaç derece bile düştüğünde ciddi sağlık sorunları ortaya çıkabiliyor; kalp ritmi bozulabiliyor ve dokular zarar görebiliyor. Kış uykusuna yatan hayvanlar ise vücut sıcaklıklarının birkaç dereceye inmesine ve kan akışının neredeyse durma noktasına gelmesine rağmen haftalarca sağlıklı kalabiliyor. Üstelik uyanırken vücudun hızla yeniden ısınması ve kan akışının artması, insanlarda kalp krizi ya da felç sonrasında görülen türden ciddi doku hasarlarına yol açmıyor.

Araştırmacılar bu dayanıklılığın ardında, hücreleri oksijen eksikliğine ve soğuğa karşı koruyan özel moleküler mekanizmalar olduğunu düşünüyor. Kış uykusuna yatan hayvanların hücrelerinde protein üretiminin yavaşladığı, hücre zarlarının yapısının değiştiği ve hasarlı molekülleri temizleyen sistemlerin farklı çalıştığı gözleniyor. Kış boyunca neredeyse hiç hareket etmemelerine rağmen ayıların kemik ve kas kaybının çok sınırlı kalması da bilim insanlarının en çok merak ettiği konulardan biri.

Tıp ve uzay araştırmalarına ilham

Kış uykusunun sırlarını anlamak, tıpta önemli uygulamalara kapı aralayabilir. Nakil için bekleyen organların daha uzun süre sağlıklı korunması, ağır yaralanmalar ya da büyük ameliyatlar sırasında dokuların oksijen eksikliğine karşı korunması bu olası uygulamalar arasında. Bazı hastanelerde kalp durması sonrasında beyni korumak için vücut sıcaklığının kontrollü olarak düşürüldüğü uygulamalar zaten kullanılıyor; ancak bunlar doğal kış uykusundan çok farklı ve uzman ekiplerin sıkı denetimi altında yürütülüyor.

Konu Biyoloji
Öne çıkanlar ekoloji, genetik, sağlık araştırması
Okuma süresi 5 dakika
Hazırlayan Zeynep Kara

Öne çıkan noktalar

  • Kış uykusu, metabolizmanın kontrollü biçimde olağanüstü yavaşladığı bir durum.
  • Kış uykusuna yatan hayvanlar düşük sıcaklık ve kan akışına rağmen organ hasarı yaşamıyor.
  • Bu mekanizmalar organ nakli ve uzun uzay yolculukları için ilham kaynağı olabilir.

Uzay ajansları ve araştırmacılar da uzun süreli uzay yolculukları için yapay bir torpor durumu oluşturma fikrini araştırıyor. Mars'a yapılacak aylarca süren bir yolculukta astronotların metabolizmasının yavaşlatılması, yiyecek, su ve oksijen ihtiyacını azaltabilir ve uzun süreli hareketsizliğin bedene etkilerini sınırlayabilir. Ancak bu fikir şimdilik bilimkurgu ile bilim arasında duruyor. Araştırmacılar, önce kış uykusuna yatan hayvanlardaki temel mekanizmaları tam olarak anlamak gerektiğini vurguluyor.

Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?

Kültür-Sanat ve Magazin Editörü

Zeynep Kara

Sinema, müzik ve sahne sanatları muhabirliğinden gelen Zeynep Kara, festival ve sergi takibini magazin dünyasının renkli haberleriyle birlikte yürütüyor. Röportajlarında sanatçıyı değil, sanatçının anlattığı hikâyeyi öne çıkarmayı seviyor.

Yorum Yap

Düşüncelerinizi paylaşın

E-posta adresiniz yayımlanmaz. Saygılı ve konuyla ilgili yorumlar onaylanır.

Gözlemevi

Tekrar hoş geldiniz

Hesabınıza giriş yapın; kaydettiğiniz yazılar ve yorumlarınız sizi bekliyor.